7-amaliy mashg'ulot
Yordamchi elektr jixozlarining ishlashini o‘rganish.
Zamonaviy avtomobillarda harakat xavfsizligi, haydovchi va yo'lovchilar qulayligi hamda yonilg'i tejamkorligini ta'minlash uchun keng ko'lamda elektr yuritmalar qo'llaniladi. Ushbu amaliy mashg'ulot davomida biz bu tizimlarning tuzilishi va ishlash prinsiplarini o'rganamiz.
Batafsil ma'lumot
Avtomobil Elektr Yuritmalari Tizimi
Elektr Yuritma Tushunchasi
Elektrodvigatel, uzatish mexanizmi va boshqarish asboblaridan iborat bo'lgan elektromexanik tizimga elektr yuritma deyiladi. Bu tizim avtomobilning turli qismlarini harakatga keltiradi.
Qo'llanish Sohalari
Isitkichlar, ventilyatorlar, oyna tozalagichlar, faralarga suv sepgichlar, elektr oynalar, radioantenalar, o'rindiqlarni harakatlantirishda qo'llaniladi.
Ishlash Rejimlari
Ishlatish joyi va sharoitiga qarab elektrodvigatellar uzoq, qisqa vaqt davomida yoki qisqa vaqt takroriy rejimlarda ishlashi mumkin.
Avtomobillarda faqat o'zgarmas tok elektrodvigatellari ishlatilib, ularning elektromagnit va doimiy magnitlardan uyg'otiladigan turlari mavjud. Elektr yuritma asosiy qismlari konstruktiv jihatdan bitta umumiy qurilmaga birlashtirilgan bo'lishi mumkin.
Elektrodvigatelning Tuzilishi
6.1-rasm. Elektromagnitli uyg'otish tizimiga ega bo'lgan elektrodvigatel tuzilishi
Asosiy Qismlar
  • Yakor (1)
  • Metallkeramik podshipniklar (7)
  • Kollektor (8)
  • Cho'tkalar (9)
  • Prujinalar (5, 14)
  • Uyg'otish chulg'ami (13)
  • Qutblar (12)
Yakorning chulg'amlari halqasimon usulda o'ralib, kollektorga ulangan. Quvvati katta elektrodvigatellar yakori zo'ldirli podshipniklarga o'rnatiladi.
Oynatozalagichlar Tuzilishi va Ishlash Prinsipi
Oynatozalagichlar avtomobilning old (ba'zan orqa) oynasini yomg'ir, qor va iflosliklardan tozalash uchun xizmat qiladi. Ularning tarkibiy qismlari:
Elektrodvigatel
Aralash uyg'otish tizimiga ega doimiy magnitli elektrodvigatel harakatni boshlaydi
Uzatmalar
Qo'chqaroqli reduktor (13) va shesterna (12) aylanma harakatni uzatadi
Krivoship
Aylanma harakatni ilgarilanma-qaytma harakatga aylantiradi
Cho'tkalar
Rezina tozalovchi cho'tkalar oynani tozalaydi
Oynatozalagich Tezligini Boshqarish
Tezlikni Rostlash Mexanizmi
Oynatozalagichlar ikki xil tezlik rejimida ishlaydi:
  1. Kichik tezlik rejimi (I holat): Almashlab ulagich lappagi 9 elektrodvigatel uyg'otish chulg'amiga qarshiliksiz tok yo'nalishini ta'minlaydi.
  1. Yuqori tezlik rejimi (II holat): Elektrodvigatel uyg'otish chulg'ami zanjiriga qarshilik 10 ulanadi, bu esa magnit oqimini kamaytiradi va yakor aylanish tezligini oshiradi.
Almashlab ulagich o'chirilgandan so'ng (0 holat) ham, plastina 16 kontakt lappak 11 kesilgan joyiga o'rnashguncha elektrodvigatel ishlab turadi.
Tovush Signali Tuzilishi
Shovqinli (karnaysiz) tovush signali tarkibiy qismlari:
1
Elektromagnit qismi
Elektromagnit o'zagi (13), chulg'am (15) va yakorcha (17)dan tashkil topgan bo'lib, elektr energiyasini mexanik tebranishlarga aylantiradi.
2
Tebranish uzatish qismi
Sterjen (12), sterjen tayanchi (11) va membrana (18) elektromagnit tomonidan hosil qilingan tebranishlarni kuchaytiradi.
3
Tovush kuchaytirish qismi
Rezonator (19) va qobiq (8) membrana tebranishlarini tovush to'lqinlariga aylantiradi va kuchaytiradi.
4
Boshqarish qismi
Uzgich kontaktlari (9), rostlash murvati (7) va prujinalar (5, 6, 10) signalni sozlash va ishlash chastotasini rostlash imkonini beradi.
O't Oldirish Tizimi Sxemasi
Tiko va Damas rusumli avtomobillarning o't oldirish tizimi quyidagi asosiy qismlardan iborat:
Energiya manbalari
Akkumulyator (1), bosh saqlagich (2), saqlagich (4)
O't oldirish g'altagi
O'OG' (5), qabul qilish chulg'ami (8)
Taqsimlash qismi
Taqsimlagich (6), taqsimlagich rotori (7), datchik rotori (10)
Bajaruvchi qismlar
O't oldirish shamlari (13)
Bu tizim yuqori kuchlanishni hosil qilish va uni silindrlar bo'yicha taqsimlash vazifasini bajaradi.
O'lchov Asboblari
26-rasm. Yonilg'i sathini o'lchash asbobining reostatli datchigi
27-rasm. Elektromagnitli tizimdagi ampermetr
28-rasm. Spidometrning tezlik o'lchash mexanizmi
Avtomobil nazorat-o'lchov asboblari haydovchiga transport vositasi va uning tizimlari holati haqida ma'lumot beradi. Ularning aksariyati elektromagnitli yoki elektr prinsipida ishlaydi va o'lchanayotgan parametr qiymatini ko'rsatadi.
Elektr Jihozlarini Tekshirish Usullari
Vizual tekshirish
Simlar, ulanishlar, izolyatsiya va boshqa elektr elementlarning tashqi ko'rinishini ko'zdan kechirish. Singan, kuygqn yoki zararlangan qismlarni aniqlash.
Multimetr bilan tekshirish
Kuchlanish, tok kuchi va qarshilikni o'lchash orqali elektr zanjirlarini tekshirish. Uzilish, qisqa tutashuv va yuqori qarshilikni aniqlash.
Yuklanish ostida tekshirish
Elektr jihozlarni normal ish sharoitida tekshirish, yuklama ostidagi ishlash ko'rsatkichlarini kuzatish va nosozliklarni aniqlash.
Diagnostika asbobi bilan tekshirish
Maxsus diagnostika uskunalari yordamida elektron boshqaruv bloklarini tekshirish, xatolik kodlarini o'qish va tahlil qilish.
Foydali Adabiyotlar va Resurslar
Bilimingizni chuqurlashtirish uchun qo'shimcha manbalar
Asosiy adabiyotlar
  • Mahmudov G'.N. Avtomobillarning elektr va elektron jihozlari. Darslik. 2-chi nashr. – T.: Noshir, 2011.
  • Ютт В.Э. "Электрооборудование автомобилей". Учебник. – М.: Транспорт, 2006.
  • Tom Denton. Automobile Electrical and Electronic Systems. Fourth Edition. – New York: Routledge, 2012.
Internet resurslar
  • unknown link – Dvigatellar haqida ma'lumot
  • www.zr.ru – Avtomobil sohasidagi yangliklar